Áp lực hiện hữu trong từng gia đình

Chỉ với 60.000 đồng, cách đây một tháng, nhiều người dân có thể đổ đầy bình xe máy. Nhưng hiện tại, số tiền đó thậm chí hơn 1/2 hay 2/3 bình tùy loại xe. Sự thay đổi tưởng như nhỏ này lại phản ánh một thực tế lớn hơn nhiều: chi phí năng lượng đang tăng nhanh và trực tiếp “ăn” vào thu nhập của người dân.

Tại Hà Nội, anh Minh Cường (37 tuổi) là nhân viên kinh doanh phân bón, mỗi tháng di chuyển khoảng 3.000 km qua các tuyến đường miền núi. Trước đây, chi phí xăng của anh khoảng 3,3 triệu đồng/tháng, nay đã tăng lên 5 triệu đồng. Với mức thu nhập gia đình 20 triệu đồng và hai con nhỏ, khoản tiết kiệm 2 - 3 triệu đồng mỗi tháng gần như bị xóa sạch chỉ bởi chi phí nhiên liệu.

Không chỉ những người thường xuyên di chuyển, các hộ gia đình đô thị cũng buộc phải thay đổi thói quen sinh hoạt. Chị Minh Hòa (39 tuổi, Cầu Giấy) cùng chồng quyết định đi chung một xe máy để tiết kiệm xăng. Mỗi sáng, chị xuống xe từ xa và đi bộ thêm 2 km vào công ty. Đổi lại, họ phải rời nhà sớm hơn một giờ, đánh đổi thời gian nghỉ ngơi để giảm chi phí sinh hoạt.

Ở khu vực chợ Nghĩa Tân (Nghĩa Đô, Hà Nội), anh Quang Thế (43 tuổi), bán đồ ăn vặt từ chiều đến đêm, đang chịu tác động kép từ giá xăng và giá nguyên liệu. Gas tăng từ 320.000 lên 390.000 đồng/bình, trong khi trứng, bánh bao, túi nilon đều đồng loạt tăng giá. Với mức lãi khoảng 300.000 đồng/ngày để nuôi ba con, gia đình anh buộc phải thắt chặt chi tiêu.

Những câu chuyện này không phải là ngoại lệ. Chúng phản ánh một thực tế rõ ràng rằng giá xăng dầu tăng không chỉ tác động đến chi phí đi lại, mà còn lan rộng sang mọi mặt của đời sống. Từ vận tải, thực phẩm đến dịch vụ, tất cả đều chịu ảnh hưởng. Và cuối cùng, gánh nặng đó quay trở lại với người tiêu dùng - trong từng bữa ăn, từng khoản chi tiêu hàng ngày.

Theo phân tích của ông Bùi Đình Đức - CEO Babylons Group, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở mức tăng giá, mà ở tốc độ tăng và bối cảnh đi kèm.

Trong chưa đầy 3 tuần, giá xăng trong nước đã tăng khoảng 20-30%, trong khi một số mặt hàng dầu tăng tới 30-40% - mức tăng rất mạnh trong thời gian ngắn, tạo áp lực lớn lên chi phí sinh hoạt và sản xuất.

Khi giá năng lượng trở thành "trạng thái mới"

Theo PGS.TS Phạm Thế Anh - Trưởng khoa Kinh tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, mức tăng 10-20% là nền kinh tế có thể thích ứng. Khi giá tăng 30-50% và kéo dài, đầu tư và tiêu dùng sẽ bắt đầu suy giảm. Nếu mức tăng đạt 50-100%, nguy cơ suy thoái trở nên rõ rệt. Và nếu vượt trên 100% trong thời gian dài, khả năng xảy ra khủng hoảng kinh tế là hoàn toàn có thể.

Tuy nhiên, theo ông Đức, giá xăng chỉ là phần nổi của vấn đề. Điều đáng lo hơn là ba áp lực lớn đang chồng chất lên hộ gia đình Việt Nam.

Thứ nhất, thu nhập thực tế của người dân tăng chậm hơn so với tốc độ tăng trưởng kinh tế được công bố. Các con số GDP có thể tích cực, nhưng trong đời sống hàng ngày, nhiều người không cảm nhận được sự cải thiện tương ứng trong thu nhập.

Thứ hai, chi phí nhà ở và sinh hoạt tại các đô thị lớn đã tăng mạnh trong nhiều năm qua. Giá bất động sản tại Hà Nội đã lên tới khoảng 100 triệu đồng/m² ở nhiều khu vực, kéo theo chi phí thuê nhà, dịch vụ và sinh hoạt tăng cao, vượt xa tốc độ tăng thu nhập.

Thứ ba, sau đại dịch Covid-19, khả năng chống chịu tài chính của nhiều hộ gia đình đã suy giảm. Tiết kiệm bị bào mòn, trong khi áp lực nợ tăng lên. Điều này khiến người dân dễ bị tổn thương hơn trước các cú sốc chi phí như giá xăng dầu.

Ba yếu tố này kết hợp với cú sốc năng lượng hiện tại tạo thành một áp lực tổng hợp - giống như “ba chiếc búa đập cùng lúc vào một tấm kính đã nứt sẵn”, theo cách ví von của ông Đức.

Từ góc nhìn rộng hơn, ông Đức nhấn mạnh rằng năng lượng là nền tảng của mọi hoạt động kinh tế. Khi giá năng lượng tăng, chi phí sản xuất và vận hành trong tất cả các lĩnh vực đều tăng theo. Thịt, gạo, rau, vận tải, phí giao hàng, học phí - không có lĩnh vực nào đứng ngoài vòng xoáy này.

Trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, khi OPEC thực hiện lệnh cấm vận, khiến giá dầu tăng gấp bốn lần. Ngay cả tại Thụy Sĩ - một trong những quốc gia giàu nhất thế giới - siêu thị phải giới hạn lượng hàng mua, và xe hơi bị cấm lưu thông vào Chủ nhật. Điều đó cho thấy tác động của khủng hoảng năng lượng có thể lan rộng và sâu sắc đến mức nào, ngay cả với những nền kinh tế phát triển.

Từ bài học lịch sử, các chuyên gia cho rằng điều đang diễn ra hiện nay không phải là một biến động ngắn hạn. Ngay cả khi các xung đột địa chính trị kết thúc, tác động lên nguồn cung và hạ tầng năng lượng toàn cầu vẫn sẽ kéo dài. Một số cơ sở năng lượng tại Trung Đông đã bị phá hủy và có thể mất nhiều năm để khôi phục.

Vì vậy, giá năng lượng cao không còn là một “sự kiện”, mà đang dần trở thành một “trạng thái mới”. Trong bối cảnh hiện tại, việc thích nghi là điều không thể tránh khỏi.

Ở cấp độ vĩ mô, TS. Cấn Văn Lực, Kinh tế trưởng BIDV cho rằng, Việt Nam cần triển khai đồng thời một “tam trụ” động lực thay vì tiếp cận rời rạc. Ba trụ cột này gồm đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng và công nghệ, chủ động nhập khẩu và ứng dụng công nghệ, cùng với thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nước. Chỉ khi ba yếu tố này vận hành đồng bộ và tạo hiệu ứng cộng hưởng, nền kinh tế mới có thể hình thành động lực tăng trưởng dài hạn, thay vì phụ thuộc vào các chu kỳ ngắn hạn.

Ở cấp độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính Ngân hàng trường Đại học Nguyễn Trãi nhận định, cần chủ động tái cấu trúc, tối ưu vận hành, đẩy mạnh số hóa và sử dụng năng lượng tiết kiệm hoặc tái tạo nhằm giảm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh trong dài hạn.

Đối với gia đình và cá nhân, theo ông Bùi Đình Đức, “thích nghi” không đồng nghĩa với việc thụ động chịu đựng. Điều quan trọng là hiểu rõ những gì đang xảy ra: từ nguyên nhân, mức độ tác động đến xu hướng dài hạn. Khi nhận thức được rằng giá năng lượng cao có thể kéo dài, mỗi cá nhân và gia đình sẽ cần điều chỉnh hành vi - từ chi tiêu, tiết kiệm đến kế hoạch tài chính.

Theo ông Đức, sự gia tăng của giá xăng dầu không chỉ là câu chuyện của thị trường năng lượng, mà là câu chuyện của đời sống. Nó hiện diện trong từng hóa đơn xăng, hóa đơn điện, và cả trong mâm cơm hàng ngày. Và chính từ việc nhận ra sự thay đổi đó, người dân mới có thể chủ động trước những biến động kinh tế đang ngày càng trở nên khó lường.