Tại Diễn đàn “Rừng trồng keo bền vững hướng tới ngành gỗ giá trị cao” ngày 8/10, ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cho biết khoảng 80% diện tích rừng keo do các hộ gia đình quản lý. Vì vậy, cây keo gắn trực tiếp với thu nhập người trồng rừng, nguồn nguyên liệu doanh nghiệp và sức cạnh tranh của ngành gỗ Việt Nam.

Năm 2025, xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt khoảng 17,2 tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn gỗ khai thác vẫn được đưa vào dăm gỗ, viên nén, khiến giá trị trên mỗi hecta rừng và mỗi mét khối gỗ chưa tương xứng tiềm năng.

Theo ông Khanh, bài toán không chỉ là trồng thêm keo mà quan trọng hơn là nâng giá trị trên mỗi hecta và mỗi mét khối gỗ theo hướng bền vững.

Gỗ lớn cần vốn và thị trường trả giá xứng đáng

Theo Chủ tịch VIFOREST, giá trị cao nhất của cây keo không được tạo ra chỉ ở khu rừng mà nằm trong toàn bộ chuỗi giá trị. Vì vậy, chiến lược phát triển cây keo cần được triển khai xuyên suốt từ giống, trồng rừng, chế biến, vật liệu, thiết kế, sản xuất đến thương hiệu và marketing.

Ngành gỗ cần chuyển dịch mạnh hơn từ dăm gỗ sang các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như veneer, plywood, MDF, particleboard, engineered wood, gỗ ghép, cấu kiện và đồ nội thất có hàm lượng thiết kế cao.

Theo ông Khanh, thiết kế giúp đưa gỗ keo từ một sản phẩm nguyên liệu thông thường thành sản phẩm có giá trị; marketing giúp đưa giá trị đó ra thị trường quốc tế, còn phát triển bền vững giúp duy trì giá trị trong dài hạn.

Để quá trình chuyển đổi diễn ra, bài toán vốn cũng cần được giải quyết. Người trồng rừng phải có khả năng chờ đến chu kỳ khai thác dài hơn để tạo ra gỗ lớn, trong khi nguồn thu nhập từ rừng thường không đến ngay. Vì vậy, tín dụng phù hợp với chu kỳ dài của cây trồng, bảo hiểm rừng, liên kết dài hạn giữa doanh nghiệp và người trồng rừng, chứng chỉ rừng và các cơ chế carbon được xem là những yếu tố quan trọng.

Đặc biệt, cần hình thành một thị trường có khả năng trả giá xứng đáng cho gỗ lớn. Khi người trồng rừng có thêm lợi ích kinh tế từ việc kéo dài chu kỳ, nâng chất lượng gỗ, động lực chuyển đổi từ rừng gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn sẽ rõ ràng hơn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị cho biết ngành lâm nghiệp đang xác định các cơ chế hỗ trợ để các hộ trồng rừng nhỏ có thể tham gia quản lý rừng bền vững, đồng thời thúc đẩy liên kết dài hạn, minh bạch giữa nhà máy và vùng nguyên liệu. Các giải pháp về tín dụng, bảo hiểm rừng trồng, khuyến khích đầu tư cho gỗ lớn, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc cũng được đặt ra nhằm nâng cao giá trị toàn chuỗi.

Việt Nam bắt đầu phát triển mạnh rừng keo từ những năm 1990. Từ năm 2010 đến nay, tư duy phát triển cũng từng bước chuyển từ trồng rừng để phủ xanh đất trống sang phát triển rừng gỗ lớn, gắn với nhiều mục đích sử dụng và nâng cao giá trị.

Theo các nhóm nghiên cứu, những ưu tiên đến năm 2035 gồm chọn giống đa tính trạng, tăng khả năng chống chịu, phân hóa tính trạng rừng theo điều kiện lập địa và rủi ro, nâng cao sức khỏe rừng và an toàn sinh học. Cùng với đó là phát triển chế biến sâu, vật liệu mới, kinh tế tuần hoàn và các vấn đề về kinh tế, chính sách, carbon.

ESG mở đường cho keo Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu

Ông Khanh cho rằng ESG không nên được xem đơn thuần là yêu cầu tuân thủ mà cần trở thành một phần lợi thế cạnh tranh của ngành gỗ Việt Nam. Trong đó, yếu tố môi trường gắn với bảo vệ đất, rừng và đa dạng sinh học, sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm phát thải; yếu tố xã hội phải bảo đảm người trồng rừng, người lao động và cộng đồng địa phương được hưởng lợi công bằng hơn; còn quản trị đòi hỏi tính hợp pháp, minh bạch, chứng chỉ và truy xuất nguồn gốc từ rừng đến sản phẩm cuối cùng.

Trong bối cảnh yêu cầu về nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng cao, ESG đang trở thành điều kiện tiếp cận thị trường và yếu tố gia tăng giá trị thương hiệu. Đây cũng là cơ sở để xây dựng “Vietnamese Acacia” thành vật liệu có nguồn gốc rõ ràng, tái tạo, sản xuất bền vững và có thiết kế. Để hiện thực hóa, ngành gỗ cần đưa vật liệu keo tiếp cận sâu hơn với các nhà thiết kế, thương hiệu nội thất và thị trường quốc tế thông qua triển lãm, thư viện mẫu và dữ liệu kỹ thuật.

Ông Nicholas Hogarth, Giám đốc Chương trình Lâm nghiệp của ACIAR, cho rằng những gì đang diễn ra tại ngành rừng trồng Việt Nam không đơn thuần là câu chuyện phát triển lâm nghiệp mà còn là quá trình chuyển đổi ở khu vực nông thôn.

Trong hơn ba thập kỷ qua, ACIAR đã đầu tư khoảng 28 triệu AUD cho các nghiên cứu liên quan đến lâm nghiệp tại Việt Nam, triển khai 16 dự án cùng các khoản đầu tư cho cơ sở hạ tầng, nghiên cứu và đào tạo. Các chương trình trải rộng từ nguồn gen, cải thiện giống cây, lâm sinh, quản lý đất đến chế biến, gia tăng giá trị và chính sách.

Theo ông Nicholas Hogarth, đây là nền tảng để các nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người trồng rừng tiếp tục phối hợp trong nghiên cứu, đổi mới công nghệ, xây dựng cơ chế tài chính và phát triển thị trường, qua đó nâng giá trị rừng keo và củng cố nền tảng cho ngành gỗ Việt Nam.